Zwaaien en zwieren deel 1

Kermis op de Markt
GAW Beeldbank BC A1086

Kerk-mis

De Vlaamse schilder Pieter Breugel maakte er in de midden 16de eeuw al een, een plaatje van een kermis. Zijn ‘Kermis van Hoboken’ is beroemd als een fraaie ‘registratie’ van de kermis in die tijd.
Dat het fenomeen al een eeuwenoud volksvermaak is, is overduidelijk. Minder bekend is wellicht dat de oorsprong van dit vermaak ligt in een religieuze plechtigheid, de inwijding van een nieuwe kerk en de jaarlijkse terugkerende viering ervan. Die mis stond bekend als kerk-mis, een woord waaruit in de loop van de tijd de term kermis evolueerde.
De viering van het heuglijk moment bracht vele mensen op de been die naast de mis eventueel nog deelnamen aan een processie maar daarnaast ook vertier zochten. Zodoende kreeg het sacrale moment een feestelijke omlijsting met spelen, spijs en drank.



Pinksterkermis

Kermis tijdens de bezetting 1943
GAW beeldbank ALB 44.71
Foto J. de Haan

Weert (strikt genomen de stad) kende in het verleden meer dan één kermis: een met Pinksteren en een in het najaar, de zogenaamde ‘Goaskermis’. De oudst bekende vermelding van de laatstgenoemde vinden we in het goedenisboek van 1518, waarin sprake is van een betaling ‘dess maendachs nae goaskermis [15]xviii’. Welke gebeurtenis daaraan ten grondslag ligt is onduidelijk maar we zouden kunnen denken aan een feest met het volksvermaak ganstrekken. We zien hier dat de aantoonbare relatie met een inwijding van de kerk afwezig is. De Pinksterkermis werd bij besluit van de raad in 1936 officieel afgeschaft, maar bestond feitelijk al vanaf 1892 niet meer. Daarom rest nu alleen nog de najaarskermis, dé grote kermis van Weert. Wel is met het tijdstip wat gerommeld. Dat was oorspronkelijk laat in september maar werd in 1892 naar voren geschoven, mede vanwege de kans op beter weer. Kort daarna ging men weer over na de laatste zondag, een veel betere datum omdat een groot deel van de boerenbevolking in de periode ervoor het op het land erg druk had. In 1893 besloot de raad van Weert dan ook de kermis weer op de laatste zondag van september en de dagen erna te houden.
En zo is dat nog. Ook al begint de kermis tegenwoordig niet meer na de mis op zondag maar al in de namiddag van de vrijdag ervoor.

Kermis op de Biest

De Twister op de Nieuwe Markt in 1972
GAW Beeldbank 4720

Laten we de kermissen in de buitendorpen even voor wat ze zijn dan is er natuurlijk wel nog een andere kermis die zeker vermelding verdient; die van de Biest. De aanleiding voor het ontstaan is mogelijk het resultaat van twee vieringen de eerste wat meer sacraler van aard, de tweede profaan. Om met de tweede te beginnen. Hier ging het om de feestelijke opening van de Biesterbrug op 15 juli 1867. Het moet een heuglijke gebeurtenis zijn geweest, de komst van die ‘vaste’ overgang over de Zuid Willems-vaart. Jaren lang, vanaf 1826 had men het moeten doen met een veerdienst, wellicht handig om personen over te zetten maar voor het vrachtvervoer bood hij geen goede uitkomst. Zo heuglijk was dit feit dat men de opening opluisterde met een kermis.  Maar misschien was de keuze van een kermis niet zo vreemd. Op de plek waar de Biesterkermis zich zou ontwikkelen, was er al jaren een kermis. Die vergezelde de processie ter ere van de viering op 9 juli van de verjaardag van de moord in 1572 op de zogenaamde Martelaren van Gorcum, waarvan er twee uit het Weertse afkomstig waren. De Biesterkermis kende zeker medio juli in de jaren 50, 60 en 70 van de vorige eeuw nog een grote schare bezoekers. Daarna werd de belangstelling van de burger (en daarmee ook voor de exploitant) flink minder. Even werd nog een nieuwe vorm gezocht met de ‘zomerfeesten Biest’, maar die bleek geen succes. In juli 1985 werd de kermis voor de laatste maal gehouden. Een foto van deze kermis had ik u graag getoond maar helaas, voor zover mij bekend beschikt onze beeldbank daar niet over.
Mocht u meer willen lezen over de verschillende kermissen dan kunt u terecht in het boek van Henk Tillemans, ‘De Weerter kermissen. Draaien en vlaaien’.
De archiefbibliotheek heeft een exemplaar ter inzage. En mocht u nog besschillen over foto’s van de Biesterkermis, neem dan even contact op met ons op via (0495) 57 54 77 of stuur een mail naar Erfgoedcluster Weert.

Theo Schers
Erfgoedcluster Weert

Bron

De Trompetter/Land van Weert katern Kermiskrant september 2012

Andere afleveringen vindt u op de pagina Kermis in Weert

Lees ook

Weerter kermissen: Draaien en vlaaien